Trên Con thuyền của Nam Lê

“Cậu biết không,” nhân vật bạn ở truyện ngắn đầu tiên trong tập Con thuyền của Nam Lê nói “Faulkner nói rằng chúng ta nên viết về những chân lý cổ điển. Tình yêu và danh dự và thương hại và kiêu hãnh và cảm thông và hi sinh…Tớ biết có thể tớ là người xấu khi nói điều này…nhưng đó là lý do tại sao tớ không ngại tác phẩm của cậu, Nam ạ. Bởi vì lẽ ra cậu có thể chỉ viết về thuyền nhân Việt Nam…Cậu có thể chuyên trị khai thác cái đề tài Việt Nam ấy. Nhưng thay vào đó, cậu chọn viết về ma cà rồng đồng tính và những kẻ sát nhân Columbia, và trẻ mồ côi Hiroshima và những họa sĩ New York bị bệnh trĩ…”

Trừ việc dù đã cố gắng hết sức nhưng tôi vẫn không tìm ra “ma cà rồng đồng tính” trong tập truyện này, thì quả đây là một khái quát thú vị về tập truyện ngắn đầu tay của Nam Lê. Trong thời buổi “văn học thiểu số đang rất nổi. Và quan trọng nữa”, như lời một thày dạy viết văn nói với tác giả, khi áp lực của các tấm gương điển hình kiểu như “một phụ nữ Trung Quốc đang cố nhập cư vào Mỹ. Các truyện ngắn đều hay và tinh tế. Có tin đồn rằng cô đã được mời ký một hợp đồng sáu chữ số để viết hai cuốn sách”, khi được tiếp sức thêm bởi các lời khuyên của những người đi trước “các bạn phải tự hỏi bản thân, cái gì làm mình nổi bật?…hoàn cảnh xuất thân và kinh nghiệm sống của các bạn!” thì con đường dễ dàng trở thành “một nhà văn thiểu số”, một dạng “nhà văn Tàu viết về người Tàu, hoặc nhà văn Peru viết về người Peru, hoặc nhà văn Nga viết về người Nga…” quả có sức cám dỗ rất lớn. Trong trường hợp đó, vượt thoát khỏi cái nhãn “nhà văn di dân”, “nhà văn thiểu số” để nhập thân vào “những kẻ sát nhân Columbia, trẻ mồ côi Hiroshima, những họa sĩ New York bị bệnh trĩ” (cộng thêm một nữ luật sư Mỹ đang gặp phải khủng hoảng tuổi trung niên hay vài đứa trẻ vị thành niên Úc đang loay hoay vượt qua giai đoạn khó khăn của tuổi trẻ để vào đời) là một hành động dũng cảm, nếu không nói là liều lĩnh.

Di sản đẫm máu mà một nhà văn di dân thế hệ thứ hai như Nam Lê phải thừa hưởng là một gánh nặng ‘khôn kham”. Truyện ngắn đầu tiên của tập Con thuyền “Tình yêu và danh dự và thương hại và kiêu hãnh và cảm thông và hi sinh..”, truyện ngắn mang hơi hướng tự sự nhất của Nam Lê trong tập truyện này, mô tả một nhà văn trẻ gốc Việt đang tuyệt vọng kiếm tìm đề tài sáng tác khi người cha của anh vượt qua ba mươi ba giờ bay tới thăm- quá khứ hay đề tài mặc định tới với anh “vào thời điểm tồi tệ nhất”. Sự thủ thế giữa hai cha con không chỉ vì mâu thuẫn giữa hai thế hệ- ba của Nam là biểu tượng cho di sản mà anh buộc phải tiếp nhận: không muốn bị nhắc tới, vừa đáng thương vừa đáng giận, đẫm máu và xa lạ. Một quá khứ “rộng lớn hơn sự oán than, hiểm nguy hơn ký ức”, một quá khứ có “nước tủy sống rò ra giữa các đốt sống lưng”, một quá khứ có “thân hình bị chăn nuốt chửng và đầu thật nhỏ giữa đống gối” nằm trong phòng ngủ nhá nhem của thời hiện tại, một quá khứ mà Nam cố gắng “tìm sự tương hợp” nhưng “một mô-men nội tại đang chuyển dịch tôi ngày một xa ông hơn”. Bị “cầm tù trong một cảm giác tội lỗi đầy phức tạp”, nhà văn trẻ thỏa hiệp để dàn hòa với quá khứ- không phải không có chút “cơ hội vặt” muốn “tận dụng” di sản này. “Ông kể cho tôi về cuộc chiến. Ông kể về chuyện gặp gỡ má. Đám cưới. Rồi năm 1975. Ông kể với tôi về thời gian ông ở trại cải tạo, sự thiếu đói. Công việc hàng ngày phá hủy lưng của ông…” Nam cố gắng tái hiện “câu chuyện dân tộc về người cha Việt Nam của mình” với hi vọng “đó là một câu chuyện hay. Một câu chuyện tuyệt vời”.

Nỗ lực tái hiện di sản của nhà văn trẻ thất bại. Người cha- di sản mặc “chiếc áo khoác rộng đến nực cười” của hiện tại mang tập bản thảo của anh ra bờ sông ném vào đống lửa của một người vô gia cư- hẳn ông tìm thấy một sự đồng cảm giữa thân phận di dân của mình và thân phận của con người lang thang suốt ngày nhìn vào ngọn lửa trong thùng phi ấy. Khi nhìn “đám tro tàn, gửi mình cho làn gió, bay từ tôi đến sông” nhà văn trẻ hiểu lờ mờ về nghĩa vụ bất khả thi của mình với di sản di dân thừa hưởng từ thế hệ đi trước “bề mặt một dòng sông phải mất nhiều giờ, đôi khi nhiều ngày để đóng băng hoàn toàn-giữ dưới lớp da của nó một thế giới pha lê hoàn hảo-và thế giới đó có thể vỡ tan bởi một viên đá nhỏ rơi xuống như một đơn âm”-có lẽ anh sẽ không bao giờ đủ tinh tế để cảm nhận và tái hiện những bi thương của quá khứ ấy, đang được lưu giữ như một vết thương chỉ lành lặn bên ngoài, còn bên trong, là một “thế giới pha lê” dễ dàng tổn thương.

Ấy vậy mà , dù đã “tuyên ngôn” ngay từ đầu một cách tinh tế trong Tình yêu và danh dự và thương hại và kiêu hãnh và cảm thông và hi sinh về mong muốn “vượt thoát” của mình khỏi gánh nặng của một nhà văn di dân, một mặc cảm “có lỗi” nào đó với quá khứ của thế hệ trước vẫn khiến cho Nam Lê dùng “Con thuyền”, truyện ngắn mô tả hành trình vượt biển của các thuyền nhân Việt Nam để làm kết thúc đồng thời là tên của cả tập truyện ngắn. Có một sự tương đồng khá rõ giữa anh và Trần Vũ. Trong tập truyện ngắn được dịch ra tiếng Anh đầu tiên của Trần Vũ (The Dragon Hunt), truyện ngắn đầu tiên (Coral Reef) cũng là câu chuyện mô tả về hành trình địa ngục của thuyền nhân Việt Nam. Và cũng giống như Rặng san hô là truyện ngắn yếu nhất của tập Săn rồng, truyện ngắn Con thuyền cũng là truyện ngắn yếu nhất của cả tập truyện. Lại những con thuyền chất đầy người lén lút đi trong đêm, những cơn bão biển, những máy tàu bị hư, những cơn khát khiến người ta sẵn sàng giết người, những đứa trẻ chết khô bị ném xuống biển, những người mẹ phát điên bên xác con…nhưng dường như, vẫn có gì đó chưa “chín” trong cái cách mà Trần Vũ và giờ đây Nam Lê chắt lọc từ những hồi ức đó- hình như họ đã quá gần mà chưa đủ độ xa để bao quát khối bi thương đó trong các tác phẩm văn chương của mình.

Nhưng sau truyện ngắn Con thuyền mang tính “trả nghĩa” cho cộng đồng, khi tìm tới các không- thời gian khác, ngòi bút của Nam Lê lại có một sự bứt phá lão luyện và tinh tế không ngờ. Năm truyện ngắn còn lại là âm bản tâm lý của các thế hệ khác nhau, thuộc về những thế giới khác nhau: một em bé Nhật bản trước khi trái bom nguyên tử được ném xuống (Hiroshima), tay sát thủ nhí người Columbia (Cartangena), chú bé Úc chớm bước vào tuổi thanh niên (Vịnh Halflead), cô luật sư Mỹ trong cơn khủng hoảng tâm lý tuổi trung niên (Tiếng gọi Tehra), ông họa sĩ già trước cái chết đang đứng gõ cửa căn hộ của mình ở New York (Gặp Elise). Năm truyện ngắn của Nam Lê đem lại cho người đọc cảm giác mà một trong những nhân vật của anh gọi là khafeghan- trong ngôn ngữ Farsi “nó có nghĩa là một cảm giác khi ta không thể thở nổi”. Không thể thở nổi khi dõi theo số phận của bé Mayako, cô bé “củ cải nhỏ”, đến ánh chớp bé lầm tưởng chỉ là ánh chớp magnesium, ánh chớp đèn máy chụp ảnh của một kỷ niệm xa xưa (“Đừng chớp mắt, người đàn ông có răng thỏ nói. Đừng sợ. Cha nói. Ông cười tôi. Đừng chớp mắt. Nhìn vào đây”) lại là ánh chớp tử thần của quả bom nguyên tử được ném xuống Hiroshima ngày 6 tháng 8 năm 1945, ánh chớp của lưỡi hái tử thần sẽ gặt lấy sinh mạng nhỏ xíu và thơ ngây của em, sinh mạng mà Cha, Mẹ, Chị Cả của em đã uổng công xả thân bảo vệ (cái vị cay đắng của “nhưng không chết người trai khói lửa/mà chết người em nhỏ hậu phương”). Không thể thở nổi khi Sarah đứng ở cửa sổ của “ngôi nhà an toàn” nhìn ra “những con đường tràn ánh sáng như những bờ hẹp, dòng kim loại trải không ngừng ở giữa. Ánh đèn xe, nến, đèn đường xa xa đang chằng chịt vào một khoảng không sáng đến mức làm mất tăm mọi thứ” trong khi Parvin, bạn cô, người phụ nữ đấu tranh cho quyền con người ở Iran, biến mất trong bóng đêm, rất có thể đã rơi vào tay Ansar-e-Hezbolahh “Parvin đã tin tưởng ở cô-đã thổ lộ cả hồn trí mình-còn Sarah đã xô cô đi, đẩy cô vào hàm răng một thử thách khủng khiếp nào đó. Ở đó có đứa con gái mười ba tuổi, những căn phòng tối và những căn phòng sáng nhỏ ấy, rồi người đàn bà có gương mặt như con gái ấy, người đàn ông bị trói gô cổ tay lên quạt trần ấy. Một cái ghế sắt với ngọn lửa đèn gas bên dưới”. Không thể thở nổi khi Juan Paolo, tay sicario (giết mướn) nhí, bước những bước chân cuối cùng vào căn phòng của El Padre, “ngón cái tôi ẩm ướt và run run trên cái cần bảy” của quả lựu đạn đã rút chốt, kết cục mà cậu đã biết trước khi không chịu xuống tay thực hiện hợp đồng giết mướn với người bạn thủa ấu thơ…Có lẽ, đó là cảm giác “không thể thở nổi” của con người khi chứng kiến sự tương phản của con người nhỏ bé với thời đại của nó- những sự kiện lịch sử lớn (Hiroshima, Mỹ Lai, Tiếng gọi Tehran, Cartangena), những bước ngoặt của số phận (Vịnh Halflead, Gặp Elise) đã lạnh lùng ra sao trước số phận của con người- “từ lâu, trước khi cô đặt chân lên những con đường của nó thì thế giới đã âm mưu hất ngã cô rồi” (Tiếng gọi Tehran).

“Thế giới tàn nhẫn lắm”- người cha đã đi qua lịch sử đau thương của đất nước nói với Nam trong Tình yêu và danh dự và thương hại và kiêu hãnh và cảm thông và hi sinh -và chờ mong anh đồng ý “con nói dạ đi rồi chúng ta có thể quên mọi thứ. Vậy thôi. Chỉ cần nói dạ”. Nhà văn không nói được từ đó. Nam Lê vẫn thuộc về những nhà văn cổ điển và lãng mạn. Những truyện ngắn của anh tạo ra một tình thế cân bằng vi diệu giữa một cực là cái thế giới tàn nhẫn bên ngoài (của khủng bố trong Cartangena, của bạo quyền trong Tiếng gọi Tehran, của thương mại dửng dưng trong Gặp Elise, của sự thờ ơ và bạo lực trong Vịnh Halflead, của chiến tranh và chết chóc trong Hiroshima, của tuyệt vọng trong Con thuyền), một cực là thế giới tình cảm bên trong của tình nghĩa vợ chồng (Vịnh Halflead), tình phụ tử, mẫu tử (Tình yêu và danh dự và thương hại và kiêu hãnh và cảm thông và hi sinh, Vịnh Halflead, Gặp Elise, Hiroshima) tình bạn bè huynh đệ (Tiếng gọi Tehran, Cartangena), và trôi nổi giữa hai cực đó là những con người nhỏ bé hoặc “có trái tim tan nát” hay “có một quá khứ đau thương”. Họ quá cô đơn để thuộc về thế giới tình cảm, và cũng quá tình cảm để thuộc về thế giới tàn nhẫn bên ngoài, nhưng chính sự cô đơn và trăn trở của những con người nhỏ bé đó lại tạo nên sức ảnh hưởng lớn lao của một cực thứ ba nữa trong thế giới truyện ngắn này.

Văn của Nam Lê là sự hòa quyện của quan sát tinh tế “khi nấu cho hai người ăn, anh xắn ống tay áo lên rồi nghiêng cái chảo theo kiểu sang trọng mà lúc nào cô cũng thấy thích. Khi anh dọn giường cho họ, anh cẩn thận trải phồng tấm ga lên nệm thành một đường cong duy nhất”, hài hước cay độc “khi vợ tôi phát hiện ra nàng và bỏ ra nước ngoài, mang theo con gái của chúng tôi lủng lẳng trên cái chổi của mụ” và đặc biệt dụng công bậc thầy trong việc tạo ra “cảm giác không gian” bằng ngôn ngữ- âm hưởng Nhật Bản đậm đặc trong Hiroshima, ngôn ngữ của nhóm trẻ con ở Medellin tái hiện chân thực không khí Columbia trong Cartangena…Sự điêu luyện của ngôn ngữ, kết cấu đồng hiện nhiều tầng khiến Con thuyền dày dặn hơn nhiều so với số trang in của nó

Bạn đọc tinh ý sẽ nhận thấy, Nam Lê thường sử dụng cái kết mở cho các truyện ngắn của mình, tạo một âm vọng dài ngay khi câu chuyện đã kết thúc, và âm vọng đó thường ẩn chứa trong nó một niềm hi vọng khát khao. Gấp lại trang cuối của Con thuyền, ta cũng bắt gặp âm vọng đấy, âm vọng ẩn chứa hi vọng vào một nhà văn mới, nhà văn ngay trong tác phẩm đầu tay này đã đưa được mình vào danh sách các nhà văn hàng đầu ở hải ngoại, và có lẽ, sẽ còn vượt qua cả cái chúng ta đã quen gọi là “nhà văn Việt Nam ở hải ngoại”

Olten-HCMC 8/2012